Legnica

W latach 1958 – 1972, w czasie prac renowacyjnych na zamku legnickim prowadzone były równocześnie badania archeologiczno – architektoniczne. W 1961 roku w obrębie dziedzińca zamkowego odkryte zostały fragmenty murowanej kaplicy romańskiej znanej dotychczas ze źródeł historycznych i ikonograficznych. Pierwsza informacja o legnickiej kaplicy pochodzi z 1149 roku, z dokumentu wydanego przez Bolesława Kędzierzawego dotyczy wyposazenia klasztoru św. Wincentego i NMP we Wrocławiu. W dokumencie tym kaplica zamkowa wymieniona jest pod wezwaniem św. Benedykta. Dokument późniejszy z 1193 roku wydany przez papieża Celestyna III, potwierdzający stan klasztoru wymienia kaplicę pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Pod dwoma dotychczas znanymi wezwaniami św.św. Benedykta i Wawrzyńca występuje kaplica w 1253 roku jako własność tego samego opactwa.  
Najstarsza kaplica, o której są dokumenty z 1149 roku i 1193 roku nie została jeszcze odkryta. Przypuszcza się, że mogła znajdować się pod budynkiem dzielącym teraz dziedziniec zamkowy na dwie części. Odsłonięte w zachodniej części dawnego grodu pochówki, datowane na XII wiek są dowodem na istnienie kaplicy, której jak nakazywał wówczas zwyczaj znajdował się cmentarz. Odkryta w latach sześćdziesiątych kapilca jest jedną z najstarszych budowli sakralnych Legnicy, którą ma pochodzenie od wzniesioną w pierwszej połowie XIII w. kaplicą pod wezwaniem św. św. Benedykta i Wawrzyńca.
Podczas panowania księcia Henryka Brodatego /1201-1238/ w miejscu dawnego grodu powstał zespół pałacowo – obronny założony z palatium /pałacu książęcego/, dwóch wież obronnych i wymienionej kaplicy. Kaplica św. św. Benedykta i Wawrzyńca umieszczona została w zachodniej części dziedzińca zamkowego, tuż przy północnej fasadzie pałacu. Mała odległość między kaplicą a palatium, układ jej planu, grubość ciosowych filarów i murów zewnętrznych pozwala stwierdzać, że była to świątynia dwupoziomowa. Wejście do części parterowej znajdowało się w ścianie północnej świątyni. Z palatium prowadziło przejście górne, /wskazuje na to niewielki portal z zachowanym do dziś progiem kamiennym które było połaczone prywatne pomieszczenia księcia z piętrem kaplicy.  
Budowle wzniesiono z cegły o układzie wendyjskim. Posiada ona plan dwunastoboku o średnicy 12,5 m, z sześcioma promieniście z wstawionymi filarami w partii centralnej tworzącymi rodzaj wysokiego i wąskiego szybu dźwigowego dawniej wysoką latarnię w formie wieżyczki. Poprzez latarnię umieszczona na dachu i zaopatrzoną w otwory oświetlające wpadało światło do części centralnej świątyni, gdzie być może znajdowała się chrzcielnica, bądź obiekt kultu o szczególnym znaczeniu /relikwie/. Prezbiterium zbliżone w planie do kwadratu, zwrócone ku zachodowi, oddzielone było od nawy okrężnej filarem i otwierało się do niej dwiema półkolistymi arkadami. Przykryte było sklepieniem żebrowym o układzie sześciopolowym. Przylegająca do prezbiterium absyda nakryta była czaszą a nawa wielobocznym dachem z wymienną latarnią. Budowla zaopatrzona była w małe okna rozmieszczone dookoła nawy okrężnej. Wnętrze kaplicy przykrywały krzyżowo żebrowe sklepienia, o bogatym wystroju żeber spływających na przyścienne służki. Centralne punkty sklepień dekorowały wiszace zwrotniki w kształcie stylizowanych kwiatów, pęków listowia i stylizowanych smoków.
Podczas przebudowy zamku zainstalowanej przez księcia Jerzego Rudolfa w 1618 roku kaplicę rozebrano, być może ze względu na uszkodzenia murów spowodowane mało stabilnym w tym miejscu podłożem. W 1621 roku dokonano ostatecznej rozbiórki. Stąd zachowały się jedynie najniższe partie budowli, w kilku miejscach nadbudowano współczesną rekonstrukcję dla lepszego zobrazowania rozplanowania i wystroju tej budowli. Partie murów zachowane in situ oddzielone są od fragmentów zrekonstruowanych białą linią. W 1969 roku rozpoczęto prace przy budowie pawilonu wystawowego, które zakończono w 1975 roku. Obecna ekspozycja reliktów kaplicy, projekt wnętrza i rekonstrukcja wnętrza świątyni jest dziełem Jerzego Rozpędowskiego – prowadzącego prace architektoniczne. Kaplica udostępniana była dotychczas okazjonalnie. Od 1991 roku udostępniona jest do zwiedzania od kwietnia do października.